ثانيا - جز اين‌كه گناه اخلاقى اين هرگز كمتر از حالت اوّل نخواهد بود ، زيرا كوششى كه براى دورى از اين روش منحرف يا آن روش صرف مىشود ، به اجبار و يا از ترسى كه ديگران بر ضدّ ما به كار مىبرند ، صورت مىپذيرد و فقط الزامى و مفروض است ، و به‌گونه‌اى كه اگر اين منع بيرونى نبود ، ما از حدود الهى خارج مىشديم و با انجام اين روش ، علىرغم زشت بودنش ، با شرع مخالفت مىكرديم . بنابراين ؛ در اين حالت نيز شخص تا وقتى كه به اجبار تسليم اجراى گوشه‌اى از شرع باشد ، زير فرمان هواى نفس است و قرآن ، مواردى از نوع را اثبات مىكند : « وَ مِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يَتَّخِذُ ما يُنْفِقُ مَغْرَماً وَ يَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ . » « 1 » ، و « وَ لا يُنْفِقُونَ إِلَّا وَ هُمْ كارِهُونَ . » « 2 » . ثالثا - اكنون بايد فرض كنيم كه اين ناهنجارى و ناپاكى روحى وجود ندارد ، ولى مردى وجود دارد با اندوهى فراوان جهت داشتن زندگى امن ، و فرض ما اين است كه ارتباط اين شخص به نوع زندگىاش به‌گونه‌اى است كه ناراحتى عميقى نسبت به هر كسب و كار پليدى احساس مىكند ، نه از آن جهت كه از جنبهء اخلاقى آن را ناپسند و نكوهيده مىداند ، چون مسأله‌اى از اين قبيل هرگز در ذهن او خطور نكرده است ، بلكه چون اين نوع كسب و كار بر خلاف مزاج و يا عادات اوست . پس اين حالت مسالمتى كه زيانى به اين فقدان برخورد با شر را ندارد ، تنها از حالت پاكى غريزى كودكانه نشأت مىگيرد ، نه آنكه از ارادهء عقلانى كمكى دريافت كرده باشد . « 3 » به راستى كه زندگى اخلاقى از وقتى شروع مىشود كه تلاش ما براى رسيدن به زندگى

--> - او و دفاع از او هستى ؟ ! آيا تو گمان مىكنى كه بيشتر آنها مىشنوند يا مىفهمند ؟ ! آنها تنها مانند چهارپايانند ، بلكه آنان گمراه‌ترند ! ( 1 ) - توبه ( 9 ) آيهء 98 : گروهى از اين عرب‌هاى باديه‌نشين كسانى هستند كه ( بر اثر نفاق يا ضعف ايمان ) هنگامى كه چيزى را در راه خدا انفاق كنند ، آن را ضرر و زيان و غرامت محسوب مىدارند ، همواره در انتظار اين هستند كه بلاها و مشكلات شما را احاطه كند . ( 2 ) - توبه ( 9 ) آيهء 54 : انفاق نمىكنند ، مگر از روى كراهت و اجبار . ( 3 ) - حالت اين شخص نظير حال كسى است كه در صفوف مؤمنان تنها با انگيزهء شجاعت و يا با انگيزهء وطن‌دوستى مىجنگد ، كه به طور مطلق سزاوار عنوان « مجاهد فى سبيل اللّه » نمىباشد - ر ك : صحيح بخارى : 6 / 714 ، حديث 2070 ( مردى به خاطر شجاعتش مىجنگد و مردى به خاطر حميّت و غيرتش مبارزه مىكند ) ، اين قبيل افراد در حاشيهء اخلاقيّت مىمانند . ر ك : تفسير ابن كثير : 1 / 228 ؛ صحيح مسلم : 3 / 1513 ، حديث 1904 ؛ سنن ترمذى : 4 / 179 ، حديث 1646 ؛ المصنّف عبد الرزّاق : 5 / 268 ، حديث 9567 ؛ مسند احمد : 4 / 397 ؛ مسند ابى يعلى : 13 / 234 ، حديث 7253 ؛ المستدرك على الصّحيحين : 2 / 121 ؛ حديث 2525 ؛ صحيح ابن حبّان : 10 / 493 ، حديث 4636 .